2.1 An Chros Tau

Tory Tau cross © Alan Sproull

Nuair a thagann tú i dtír i dThoraigh is í an chéad láthair a chasfar ort, an Chros Tau. Agus í suite go hard ar phlionta, is siombail í an chros chloiche T-chruthach ar oidhreacht Chríostaí an oileáin.

Meastar go ndearnadh an chros sa luath-mheánaois agus tá sí snoite as aon phíosa amháin de chloch shlinne mhíoca. Tá sé 1.9m ar airde agus 1.1m ar leithead. Níl aon slinn mhíoca ar an oileán. Meastar, dá bhrí sin, gur dócha go ndearnadh í áit éigin eile agus gur tugadh chun an oileáin í.

De réir an bhéaloidis sa cheantar, d’fhéach saighdiúir de chuid Chromail leis an chros a bhriseadh lena chlaíomh sa 17ú haois – mar mhíniú ar an dá mharc ar aghaidh na croise... ach is é is dóiche ná gur tharla ann iad go nádúrtha.

Téann siombail na croise tau siar go dtí tréimhse roimh an Chríostaíocht. Bhí sí ar eolas agus in úsáid ag na hÉigiptigh. Is é Tau an t-ainm Gréigise ar an litir den chruth chéanna.

Níl ach dhá chros tau in Éirinn – tá an ceann eile, ar cros níos mionsaothraithe í, i gCill Iníne Baoith, Contae an Chláir.

Tory Tau front view © Alan Sproull
 
 
   
  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.1 An Chros Tau

    Agus tú ag dul ar Oileán Thoraí is í an chéad láthair a chasfar ort ná Cros Tau. Agus í suite go hard ar phlionta, is siombail í an chros chloiche T-chruthach ar oidhreacht Chríostaí an oileáin.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.2 An tSeanreilig

    Creidtear go bhfuil an reilig ar láthair an Teampaill Bhuí – an príomhtheampall a bhí ag mainistir Cholmcille i dThoraigh.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.3 An Cloigtheach

    Is é an Cloigtheach an t-aon chloigtheach atá fós ann i nDún na nGall. Ainneoin go bhfuil sé 13 mhéadar ar airde nach mór tá sé ar cheann de na struchtúir is lú dá chineál in Éirinn.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.4 Ulaí Eoin Baiste

    Tá an altóir seo, atá tiomnaithe do Naomh Eoin Baiste, díreach in aice leis an Chloigtheach. Tá roinnt cloch anseo – lena n-áirítear dabhach cloiche, clocha agus leaca maisithe, bró agus iarsmaí bun croise.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.5 Ulaí Bhríde

    Tá altóir chloiche Bhríde suite idir tithe na n-oileánach. Ar bharr na haltóra tá trí bhró (a úsáidtear le coirce a mheilt) agus dhá leac eibhir.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.6 Mórsheisear

    Is iad seo na haon iarsmaí teampaill atá le fáil ar Oileán Thoraí. Ciallaíon ‘Mórsheisear’ ‘sé mór’ agus is seanfhocal Gaeilge é ar an uimhir seacht.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.7 Cloch an Chú

    De réir an tseanchais áitiúil, nuair a leag Colm Cille cos ar Oileán Thoraí den chéad uair, bhí an rí áitiúil, Oilill, roimhe gur dhiúltaigh cead dó teacht i dtír.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.8 Cnoc na Naomh

    De réir an tseanchais áitiúil, sheas Colm Cille ar an chnoc seo – Cnoc na Naomh – lena chomrádaithe Naomh Fionán, Naom Dubhthach agus Naomh Beaglaoch.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.9 Teampall Ráithe

    Seasann an chros ard iontach 5½ mhéadar ar airde seo i bhfothrach Theampall Ráithe. Thángthas uirthi sa reilig taobh amuigh den teampall agus í briste. Rinneadh í a atógáil agus cuireadh taobh istigh den teampall í lena cosaint.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    2.10 Tulacha Beigile

    Tá fothrach Theampall Thulacha Beigile agus an reilig a bhaineann leis, ón mheánaois dhéanach, ina luí ar thulach bheag achar gairid ar an taobh ó dheas den Fhál Carrach.