5.4 Camas

Seasann an bhlogh de ghaineamhchloch rua chros luathmheánaoiseach Chamuis anois i reilig atá suite ar bhruach thiar Abhainn na Banna ar an taobh ó dheas de Chúil Raithin. Tá radharcanna reiligiúnda snoite ar an chros chun tosaigh agus ar a cúl – an Áirc agus dúnmharú Áibil ar an aghaidh thiar, agus baisteadh Íosa agus a ghabháil (b’fhéidir) ar an taobh thoir.

Sperins cross © Alan Sproull

Insíonn Adhamhnán – beathaisnéisí Cholmcille – scéal a nascann Colmcille leis an áit seo. Insíonn Adhamhnán faoin dóigh a raibh an naomh ar a bhealach ar ais chuig an chósta ó Dháil Dhroim Ceat le Comhghall Ab – Naomh Comhghall dá éis sin. Ceann de mhainistreacha Chomhghaill ba ea é Camas agus is cosúil go raibh sé san áit a bhfuil an reilig inniu. Tá sé suite os cionn átha dea-aitheanta trasna Abhainn na Banna agus is cosúil gur anseo a thrasnaigh Colmcille an abhainn ar a bhealach go Cúil Raithin. Shuigh an bheirt fhear síos gur lig a scíth.

Tugadh uisce chuig na naoimh lena lámha a ní ó fhuarán in aice láimhe i mbáisín cré-umha. Thóg Naomh Colmcille é agus dúirt le Comhghall Ab a bhí ina shuí taobh leis:

‘Tiocfaidh an lá, a Chomhghaill, nach mbeidh sé oiriúnach ag daoine an fuarán as ar tógadh an t-uisce seo a úsáid.’ ‘Cad chuige a mbeidh an t-uisce san fhuarán seo truaillithe?’ arsa Comhghall.

‘Tá, ar an ábhar go mbeidh sé lán d’fhuil an duine. Éireoidh mo chine agus do chine-se de réir fola, (sin le rá Muintir Uí Néill agus an Chruithin) amach in aghaidh a chéile. Cuirfidh siad cath ar a chéile ag dún seo Dhún Cethirn in aice láimhe anseo. Go deimhin féin, is amhlaidh a mharófar duine de mo chine san fhuarán seo, agus líonfaidh a chuid fola agus fuil dhaoine eile an fuarán seo.’

                                                                             Leabhar 1: 49

Meastar gurb ionann suíomh Dhún Cethirn agus Sconsa an Fhathaigh Sconsa an Fhathaigh.

Is éard a chiallaíonn ‘Camas’ bá bheag, nó coradh leathan ar abhainn. Leis na mílte bliain tá daoine i ndiaidh dul anonn ar an Bhanna anseo ag an áth gar d’Oileán an Locháin – mar atá léirithe ag fríotha seandálaíochta go leor ón abhainn. Ag Cill Santail in aice láimhe, tháinig seandálaithe ar iarsmaí na lonnaíochta daonna is ársa atá ar eolas againn in Eirinn a dhátaíonn siar 9,000 bliain ar a laghad.

camus ford © Alan Sproull

Tá ballán ar an taobh thuaidh den reilig. Creidtear go bhfuil áiríonna beannaithe ag baint leis an uisce sa pholl mhór sa chloch seo agus deirtear nach dtránn sé choíche.

 

Le Dul Ann

Tugtar d’aghaidh ó dheas amach as Cúil Raithin chuig cuarbhóthar an A29. Ar an taobh thiar den droichead trasna Abhainn na Banna, tugtar d’aghaidh ó dheas chuig an A54. Tiomáin tríd an Chaisleán Rua, agus glactar casadh ar chlé le fanacht ar an A54.

Agus tú ag tiomáint ó dheas tá coillte ar thaobh do láimhe clé. Corradh beag le míle ar an taobh ó dheas den Chaisleán Rua, fágann tú na coillte i do dhiaidh agus feicfidh tú an abhainn oscailte ar thaobh do láimhe clé. Tá an reilig thuas ar chúl balla cloiche ar thaobh do láimhe deise. Tá páirceáil ann ar thaobh na láimhe clé den bhóthar agus tá cosán ann ar chúl bacainne idir an bóthar agus an abhainn.


 
   
  • Drum Ceat, Limavady, Ireland.
     

    5.1 Droim Ceat, Léim an Mhadaidh

    De réir traidisiún níos déanaí i ndiaidh do Cholm Cille imacht as Éirinn, deirtear gur mhionnaigh sé nach leagfadh sé cos go deo arís ar thalamh na hÉireann.

  • Giant's Sconce, Sperrins, Ireland.
     

    5.2 Sconsa an Fhathaigh

    Ó bharr Sconsa an Fhathaigh, is furasta a thuiscint cad chuige ar áit mhaith é le dún a thógáil. Tá an ceantar le feiceáil go soiléir gach treo thíos fút agus tá Abhainn na Banna agus an fharraige lastall faoi thuras gairid ar tír.

  • St Patrick’s CofI, Coleraine, Sperrins, Ireland.
     

    5.3 Eaglais Naomh Pádraig Eaglais na hÉireann, Cúil Raithin

    Is é an taifead is luaithe dá bhfuil againn ar Chúil Raithin ná tagairt a dhéantar dó i mBeatha Cholm Cille le hAdhamhnán. Bhí Adhamhnán ina Ab ar Oileán Í agus scríobh a chuntas ar bheatha Cholm Cille céad bliain i ndiaidh bhás an naoimh in 597.

  • Camus Cross, Sperrins, Ireland.
     

    5.4 Cros Chamuis

    Seasann an bhlogh de ghaineamhchloch rua chros luathmheánaoiseach Chamuis anois i reilig atá suite ar bhruach thiar Abhainn na Banna ar an taobh ó dheas de Chúil Raithin.

  • Ballintemple, Sperrins, Ireland.
     

    5.5 Baile an Teampaill

    Creidtear gurb é Naomh Adhamhnán(c.628-704), Ab ar an mhainistir ar Oileán Í ó 679 go 704 agus údar Bheatha Cholm Cille (FOINSÍ), a bhunaigh an chéad teampall anseo.