3.6 Tulach Dúghlaise

Temple Douglas Plaque, Gartan, Ireland © David Neumeyer

Láthair mhainistreach ársa é Teampall Dubhghlaise a bhí suite ar an bhóthar as Leitir Ceanainn agus, dá réir sin, ar an phríomhbhealach ag taistealaithe a bhí ag dul tríd an cheantar.

Maítear gur bhaist a athair altrama, Cruithneachán Mac Ceallacháin, Colmcille ina Chríostaí anseo sa bhliain 521.

Ba nós coitianta é mic teaghlach uasal a chur ar altramas agus iad ina bpáistí. Bítí ag súil leis go múinfeadh aithreacha altramais marcaíocht, aimsitheoireacht, snámh agus an dóigh le cluichí cláir a imirt dá mic altrama.

Scríobh Adhamhnán, beathaisnéisí agus comharba Cholm Cille mar Ab Oileán Í an méid seo:

Oíche dá raibh athair altrama Cholmcille, Cruithneachán a ainm, ar shagart a raibh saol gan smál caite aige, ag filleadh ar a theach ón teampall i ndiaidh an phortúis, chonaic sé go raibh an teach ar fad ar aon bharr amháin solais, agus solas mar a bheadh caor thine ann crochta os cionn aghaidh an linbh agus é ina chodladh. Chuaigh sé ar crith, agus d’umhlaigh sé a aghaidh go talamh mar gur thuig sé go raibh grásta an Spioraid Naoimh á dhoirteadh anuas as na flaithis ar a mhac altrama, gur sheas sé agus é faoi iontas.

          Adhamhnán – Scéal Chruithneacháin l. 206

Cé go maítear go minic go bhfuil bunús fírinneach leis an scéal faoi bhaisteadh Cholmcille, níl aon fhianaise dhoiciméadach ann go raibh aon bhaint ag an naomh le Tulach Dubhghlaise. Is minic sa seanchas go maítear baint a bheith ag naoimh le suíomhanna sonracha, ainneoin nach mbíonn aon fhianaise ar leith ann faoi. Is minic séadchomharthaí sna suíomhanna seo a théann siar níos faide ná saol an naoimh.

Deirtear go ndearna Mánus Ó Dónaill an teampall seo a atógáil sa 16ú haois ar shuíomh teampaill a bhí ann cheana. Sa leabhar Beatha Cholm Cille a scríobh an Dálach céanna tá mórán scéalta ann a nascann Colmcille le Gartán.

Bhí an suíomh seo mar chuid de bhealach oilithreachta meánaoiseach a naisc na suíomhanna i nGartán a raibh baint acu le luathshaol Cholmcille.

Temple Douglas, Gartan, Ireland © David Neumeyer
 

Le Dul Ann

Trasnaigh an N56 agus tabhair d’aghaidh siar ó dheas i dtreo Chnoc an Teampaill. I ndiaidh Dhroim Cabhánaí glac gabhal ar chlé agus ansin téigh ar dheis ag an chéad T-acomhal eile. Tá suíomh Tulach Dudhglaise ar thaobh na láimhe deise. Tá áit pháirceála taobh leis an reilig.

Is féidir filleadh siar chuig Ionad Oidhreachta Cholm Cille ach tiontú ar dheis ag an chéad T-acomhal eile mar a dtéann tú ar an R251 arís.


 
   
  • Colmcille Heritage Centre, Gartan Lough, Donegal, Ireland.
     

    3.1 Lárionad Oidhreachta Cholm Cille

    Tá Lárionad Oidhreachta Cholm Cille suite ar bhruach Loch Gartáin ar imeall Pháirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. I dtaispeántais sa lárionad léirítear scéal luathbhlianta Cholm Cille i nGartán.

  • Leac na Cumha, Gartan, Donegal, Ireland.
     

    3.2 Leac na Cumha

    De réir béaloideasa is ag an leac seo a saolaíodh Colm Cille dá mháthair Eithne.

  • Churchtown, Gartan, Donegal, Ireland.
     

    3.3 Ráth Cnó

    Deirtear gur in Ráth Cnó a chónaigh muintir Cholm Cille. De réir an tseanchais thug siad uathu an talamh ina dhiaidh sin chun go dtógfaí lonnaíocht mhanachúil anseo.

  • Doon Fort and Holy Well, Gartan, Donegal, Ireland.
     

    3.4 Carraig an Dúin agus Tobar an Dúin

    Anall go dtí an 16ú haois, ba í Carraig an Dúin an láthair oirnithe a bhíodh ag taoisigh Chlann Uí Dhónaill.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    3.5 Cill Mhic Réanáin

    Is anseo, de réir an tseanchais, a chónaigh Colm Cille lena athair altrama Cruithneachán.

  • Temple Douglas, Donegal, Ireland.
     

    3.6 Tulach Dúghlaise

    Láthair mhanachúil ársa ab ea é Teampall Dúghlaise a bhíodh suite ar an bhóthar as Leitir Ceanainn agus, dá réir sin, ar an phríomhbhealach ag taistealaithe a bhí ag dul tríd an cheantar.