Gartán, Dún nGall.

Lough Gartan, Co. Donegal. © Gerard McAteer

Tá trí loch i lár Chontae Dhún na nGall – Loch na Caillí, Loch Mhic Ciabáin agus Loch Gartáin. De réir an tseanchais, gar do Loch Gartáin a rugadh, a tógadh agus a fuair Colmcille a chuid scolaíochta.

A bhuí le ‘Beatha Cholm Cille’ le Mánús Ó Dónaill go bunúsach, a tháinig na naisc idir Colmcille agus Gartán chun solais. Críochnaíodh an leabhar sa bhliain 1532, beagnach 1000 bliain i ndiaidh bhás an naoimh.

Bhí bealach oilithreachta meánaoiseach ann a naisc roinnt áiteanna i gceantar Ghartáin lena chéile a raibh baint acu le luathshaol Cholmcille. Tá cuid mhaith de na stadanna ar Shlí Cholmcille sa cheantar seo mar chuid den oilithreacht sin.

Colmcille was born in Gartan. © Alan Sproull

Mar gheall ar leabhar Gaeilge Mhánuis Uí Dhónaill a bhfuil 100,000 focal ann, tugadh le chéile in aon áit amháin na traidisiúin agus na scéalta atá ann faoi Cholmcille. Tugann sé na cuntais is mionsonraithe atá ann faoi bhreith agus faoi luathshaol Cholmcille ach is beag fianaise stairiúil atá taobh thiar de chuid mhaith den ábhar.

I dtaca le beathaisnéisí Cholmcille, Adhamhnán, a bhí ag scríobh 100 bliain i ndiaidh bhás Cholmcille, is beag tagairt dáiríre a dhéanann sé do luathshaol Cholmcille:-

‘ba de shliocht uasal a shíolraigh Naomh Colmcille.
Feidhlimidh mac Fearghusa b’athair dó. Eithne ba mháthair dó, ar féidir “mac loinge” a thabhairt ar a hathair sa Laidin, agus ‘Mac-naue’ sa Ghaeilge.’

Le Dul Ann...

Tá Gartán suite siar ó Leitir Ceanainn ar an R250 agus tú ar do bhealach go Baile an Mhuilinn. Is féidir tiomáint ann go furasta ó Dhoire.

 
  • Colmcille Heritage Centre, Gartan Lough, Donegal, Ireland.
     

    3.1 Lárionad Oidhreachta Cholm Cille

    Tá Lárionad Oidhreachta Cholm Cille suite ar bhruach Loch Gartáin ar imeall Pháirc Náisiúnta Ghleann Bheatha. I dtaispeántais sa lárionad léirítear scéal luathbhlianta Cholm Cille i nGartán.

  • Leac na Cumha, Gartan, Donegal, Ireland.
     

    3.2 Leac na Cumha

    De réir béaloideasa is ag an leac seo a saolaíodh Colm Cille dá mháthair Eithne.

  • Churchtown, Gartan, Donegal, Ireland.
     

    3.3 Ráth Cnó

    Deirtear gur in Ráth Cnó a chónaigh muintir Cholm Cille. De réir an tseanchais thug siad uathu an talamh ina dhiaidh sin chun go dtógfaí lonnaíocht mhanachúil anseo.

  • Doon Fort and Holy Well, Gartan, Donegal, Ireland.
     

    3.4 Carraig an Dúin agus Tobar an Dúin

    Anall go dtí an 16ú haois, ba í Carraig an Dúin an láthair oirnithe a bhíodh ag taoisigh Chlann Uí Dhónaill.

  • Kilmory Knap Chapel carved graveslabs
     

    3.5 Cill Mhic Réanáin

    Is anseo, de réir an tseanchais, a chónaigh Colm Cille lena athair altrama Cruithneachán.

  • Temple Douglas, Donegal, Ireland.
     

    3.6 Tulach Dúghlaise

    Láthair mhanachúil ársa ab ea é Teampall Dúghlaise a bhíodh suite ar an bhóthar as Leitir Ceanainn agus, dá réir sin, ar an phríomhbhealach ag taistealaithe a bhí ag dul tríd an cheantar.